Một là, điều chỉnh các quy định cho phù hợp với pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước sau khi sắp xếp các đơn vị hành chính, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp. Luật năm 2025 đã bỏ những quy định có liên quan đến chính quyền địa phương cấp huyện, sửa đổi quy định về hệ thống ngân sách nhà nước theo mô hình chính quyền địa phương 02 cấp (Điều 6): “Hệ thống ngân sách nhà nước. 1. Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; 2. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã”.

Hai là, trên cơ sở Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã thể chế hóa những quan điểm, chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành các quy định cụ thể như sau: Trong nội dung quy định về nhiệm vụ chi của ngân sách địa phương (NSĐP) (Điều 39), Luật năm 2025 đã bổ sung nhiệm vụ chi cho lĩnh vực khoa học, công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số, đồng thời Luật cũng sửa đổi, bổ sung một số nội dung đảm bảo tính thống nhất để ưu tiên chi NSNN thúc đầy phát triển KHCN, ĐMST và chuyển đổi số.

Ba là, điều chỉnh các quy định cho phù hợp với pháp luật về quản lý tài sản công, đầu tư công. Luật 2025 mở rộng phạm vi về nhiệm vụ chi NSNN được bố trí từ 02 nguồn (chi đầu tư công và chi thường xuyên) (Điều 40) đối với các nhiệm vụ chi: bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, trưng dụng đất; chuẩn bị giải phóng mặt bằng, giải phóng mặt bằng; chi phí chuẩn bị, phê duyệt dự án đầu tư công sử dụng vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), vốn vay ưu đãi của nhà tài trợ nước ngoài; lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư; lập, thẩm định, quyết định đầu tư dự án; hoạt động quy hoạch. Thêm vào đó, việc cho phép quỹ dự trữ tài chính cấp tỉnh được tạm ứng cho các dự án kết cấu hạ tầng quan trọng là một cơ chế “ứng cứu” kịp thời, giúp các công trình trọng điểm có thể đẩy nhanh tiến độ ngay cả khi nguồn vốn ngân sách theo kế hoạch chưa được phân bổ kịp. Quy định này phá vỡ sự chia cắt giữa các nguồn vốn, cho phép các dự án được triển khai liên tục, thay vì bị đình trệ vì những vướng mắc về thủ tục tạo đòn bẩy thực sự cho phục hồi và phát triển kinh tế.

Bốn là, đổi mới cơ chế phân cấp quản lý nguồn thu, nhiệm vụ chi và quan hệ giữa các cấp ngân sách đảm bảo công bằng, công khai, minh bạch, nhằm thúc đẩy cơ cấu lại ngân sách nhà nước: tăng cường vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và đảm bảo tính chủ động của NSĐP; đồng thời mở rộng nhiệm vụ chi của ngân sách địa phương (Điều 9): Sử dụng vốn đầu tư phát triển của ngân sách địa phương cho các dự án đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng trên địa bàn thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách cấp trên trực tiếp. Luật năm 2025 cũng quy định cụ thể tỷ lệ điều tiết của một số nguồn thu (Điều 36): thuế giá trị gia tăng (TW/ĐP: 70%/30%), tiền sử dụng đất và cho thuê đất (các địa phương không nhận bổ sung cân đối 20%/80%, các địa phương nhận bổ sung cân đối 15%/85%), thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, tài nguyên nước do cơ quan có thẩm quyền của trung ương cấp phép (TW/ĐP: 70%/30%).

Năm là, phân định trách nhiệm, quyền hạn giữa Trung ương và địa phương, gắn với quyền và trách nhiệm của từng cấp theo phương châm, cấp nào thực hiện hiệu quả, kịp thời nhất thì giao cho cấp đó thực hiện, nâng cao sự tự chủ của các địa phương với tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương tự chịu trách nhiệm”. Trong quy định về nguyên tắc quản lý nguồn thu, nhiệm vụ chi và quan hệ giữa các cấp ngân sách (Điều 9), Luật 2025 đã bỏ các nguyên tắc quy định liên quan đến thời kỳ ổn định ngân sách để đảm bảo chủ động cho địa phương cấp tỉnh, khắc phục những bất cập trong quá trình thực hiện thời kỳ ổn định ngân sách, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hiện nay. Trong quy định về nguyên tắc cân đối NSNN (Điều 7), Luật 2025 đã sửa đổi, bổ sung mức dư nợ vay của chính quyền địa phương: thu gọn từ 03 nhóm địa phương xuống còn 02 nhóm địa phương, đồng thời nâng mức dư nợ vay cho các nhóm: không vượt quá 120% số thu NSĐP được hưởng theo phân cấp đối với nhóm không nhận bổ sung cân đối từ NSTW và không vượt quá 80% đối với nhóm nhận bổ sung cân đối. Tăng cường vai trò cho HĐND, UBND các cấp để chủ động quản lý, điều hành ngân sách (Điều 31, Điều 32): bổ sung quyền hạn của HĐND cấp tỉnh “được phép ban hành một số khoản thu phí, lệ phí ngoài danh mục của Luật phí và lệ phí đã quy định; quyết định giao HĐND cấp xã ban hành chế độ chi ngân sách phù hợp với khả năng quản lý và khả năng cân đối của ngân sách cấp xã”, bổ sung thẩm quyền của UBND các cấp “quyết định phương án sử dụng tăng thu so với dự toán, dự toán chi còn lại của ngân sách cấp mình”, “phân bổ, giao dự toán chi đối với các khoản chi chưa phân bổ chi tiết quy định tại điểm a khoản 2 Điều 31 của Luật này và dự toán kinh phí ngân sách cấp trên bổ sung có mục tiêu trong năm bảo đảm kịp thời, tiết kiệm, hiệu quả đúng quy định pháp luật”, “điều chỉnh dự toán ngân sách địa phương trong một số trường hợp” báo cáo Thường trực HĐND và báo cáo HĐND cùng cấp tại các kỳ họp gần nhất, đối với UBND cấp tỉnh, bổ sung thêm thẩm quyền “quyết định cụ thể đối với một số chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách do HĐND giao. Quyết định một số chế độ chi ngân sách cấp bách phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, dịch bệnh và báo cáo HĐND tại kỳ họp gần nhất”.

Sáu là, quy định rút ngắn thời gian, đơn giản thủ tục, quy trình thực hiện các khâu trong chu trình ngân sách nhà nước. Về thời gian hướng dẫn, lập, xây dựng và tổng hợp, quyết định và giao dự toán NSNN (Điều 46); Thời hạn và trình tự quyết toán NSĐP, NSNN (Điều 71, Điều 72) được sửa đổi theo hướng đảm bảo HĐND cấp xã phê chuyển quyết toán trước 31/3 năm sau, HĐND cấp tỉnh phê chuyển quyết toán trước 01/7 năm sau và Quốc hội phê chuyển quyết toán NSNN chậm nhất là 12 tháng sau khi kết thúc năm ngân sách./.

Vũ Tấn Cường